Botoks ve Dolgu İşlemlerinin Hukuki Niteliği: Eser Sözleşmesi

Hukuk sistemimizde tıbbi müdahaleler kural olarak Borçlar Kanunu kapsamında “Vekalet Sözleşmesi” hükümlerine tabidir. Tedavi edici hekimlikte doktor, hastayı iyileştirmek için tıp biliminin gerektirdiği tüm özeni göstermekle yükümlüdür ancak kesin bir şifa garantisi vermez.

Ancak salt estetik kaygılarla, kişinin dış görünüşünü değiştirmek veya güzelleştirmek amacıyla yapılan botoks, dolgu, ip askı gibi kozmetik müdahalelerin hukuki niteliği farklıdır. Türk Borçlar Kanunu uyarınca, önceden kararlaştırılan estetik bir sonucun elde edilmesi amacıyla yapılan bu tür müdahaleler “Eser Sözleşmesi” kapsamında değerlendirilir. Eser sözleşmesinde hekim (yüklenici), hastaya (iş sahibine) tıpkı bir sanatçının eseri gibi belirli bir “sonucu” üretmeyi taahhüt eder. Örneğin; dudak dolgusu işleminde belirli bir hacim ve simetri, botoks işleminde ise kırışıklıkların belirli oranda açılması taahhüt edilmiş sayılır. Ortaya çıkan sonuç, taahhüt edilenle uyuşmuyorsa veya işlem neticesinde kişinin yüzünde kalıcı bir hasar, şekil bozukluğu meydana gelmişse, hekimin sözleşmeye aykırılıktan doğan hukuki sorumluluğu devreye girer.

Botoks ve Dolguda Malpraktis (Tıbbi Hata) ile Komplikasyon Farkı

Kalıcı hasarla sonuçlanan bir estetik müdahalenin ardından hukuki süreç başlatılabilmesi için, meydana gelen zararın tıbbi bir hata mı yoksa tıp biliminin kabul ettiği öngörülemez bir risk mi olduğunun tespit edilmesi zorunludur. Hukuk, bu iki kavramı kesin çizgilerle birbirinden ayırır.

Tıbbi Hata (Malpraktis) Nedir?

Malpraktis, hekimin mesleki bilgisizliği, deneyimsizliği veya dikkatsizliği sonucunda tıp biliminin standart uygulamalarından saparak hastaya zarar vermesidir. Botoks ve dolgu işlemlerinde sıklıkla karşılaşılan malpraktis örnekleri şunlardır:

• Dolgu maddesinin yanlışlıkla bir damar içine (intravasküler) enjekte edilmesi ve kan akışının kesilerek doku nekrozuna (doku ölümü) sebebiyet verilmesi.

• Yüz anatomisinin (sinir, damar, kas yapısı) iyi bilinmemesi nedeniyle botoks maddesinin yanlış kas grubuna enjekte edilerek kalıcı göz kapağı düşüklüğüne (pitoz) veya yüzde kalıcı asimetriye neden olunması.

• Kullanılması gereken dozun çok üzerinde madde uygulanması.

• Sağlık Bakanlığı onayı olmayan, kaçak veya ucuz (merdiven altı) materyallerin kullanılması.

• Sterilizasyon kurallarına uyulmaması sonucu hastanın ciddi enfeksiyonlar geçirmesi.

Bu tür hatalar, hekimin doğrudan kusurunu yansıttığı için tazminat sorumluluğunu doğurur.

Komplikasyon ve Hukuki Sınırları

Komplikasyon ise, hekimin tıp kurallarına eksiksiz uymasına, azami özen ve dikkati göstermesine rağmen, insan anatomisinin bireysel farklılıkları veya işlemin doğası gereği ortaya çıkabilecek, öngörülebilen ancak her zaman önlenemeyen zararlardır. Örneğin, hastanın daha önce hiç bilmediği ve testlerde de ortaya çıkmayan spesifik bir maddeye karşı alerjik reaksiyon geliştirmesi bir komplikasyon olarak değerlendirilebilir.

Ancak bir zararın komplikasyon sayılması, hekimi her durumda sorumluluktan kurtarmaz. Hukuk, hekimin komplikasyon geliştiğini fark ettiği anda doğru tıbbi müdahaleyi zamanında ve eksiksiz olarak yapmasını emreder. Gelişen bir komplikasyon (örneğin damar tıkanıklığı emaresi olan beyazlama) hekim tarafından fark edilmez veya fark edilmesine rağmen gereken çözücü (hyalüronidaz vb.) enzimler zamanında uygulanmazsa, yönetilemeyen bu komplikasyon da hukuken malpraktis halini alır.

Aydınlatılmış Onamın Önemi ve Hukuki Geçerliliği

Estetik müdahalelerden kaynaklanan davalarda en kritik unsurlardan biri “aydınlatılmış onam” müessesesidir. Kişinin vücut bütünlüğüne yapılacak her türlü müdahale, ancak kişinin özgür iradesi ve hukuka uygun rızası ile mümkündür.

Botoks veya dolgu işlemi öncesinde hekim, hastaya uygulanacak maddenin niteliği, işlemin kalıcılık süresi, olası yan etkileri ve en önemlisi körlük, doku kaybı, kalıcı hissizlik gibi majör riskleri hakkında detaylı bilgi vermek zorundadır. Hukuken geçerli bir onamdan bahsedilebilmesi için, hastanın önüne sadece tıbbi terimlerle dolu matbu (hazır) bir evrak konulup imzalatılması yeterli kabul edilmez. Bilgilendirmenin, hastanın sosyal ve eğitim durumuna uygun, anlaşılır bir dille ve işlemden makul bir süre önce yapılmış olması gerekir.

Kanun, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirildiğini ispat etme külfetini hastaya değil, işlemi yapan hekime yükler. Eğer hasta, dolgu işleminin kalıcı doku kaybı riski taşıdığı konusunda usulüne uygun aydınlatılmamışsa, hekim işlemi kusursuz yapmış olsa dahi, salt aydınlatma eksikliğinden dolayı ortaya çıkan zarardan hukuken sorumlu tutulabilir.

Yetkisiz Kişilerce Yapılan İşlemler (Sahte Doktor/Güzellik Uzmanı Sorunu)

Türkiye’de botoks ve dermal dolgu işlemleri yasal olarak yalnızca Tıp Doktorları (özellikle plastik cerrahlar ve dermatologlar) ile Sağlık Bakanlığı onaylı Medikal Estetik Sertifikasına sahip hekimler tarafından yapılabilir. Güzellik salonlarında, kuaförlerde veya estetiysen, güzellik uzmanı unvanını kullanan ancak hekim olmayan kişilerce bu işlemlerin yapılması kanunen kesinlikle yasaktır.

Eğer kalıcı hasar, yetkisiz bir kişi tarafından yapılan işlem neticesinde meydana gelmişse, hukuki durum çok daha ağırlaşır. Bu senaryoda sadece bir borçlar hukuku ihlali değil, aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında suç işlenmiş olur. Yetkisiz kişinin tıbbi müdahalede bulunması 1219 sayılı Kanuna muhalefet suçunu oluştururken, kişide kalıcı hasar bırakması durumunda “Taksirle veya Kasten (Olası Kast) Yaralama” suçlarından cezai soruşturma başlatılması söz konusu olur. Hukuk mahkemelerinde açılacak tazminat davalarında ise bu kişilerin haksız fiil hükümleri uyarınca en ağır derecede kusurlu oldukları kabul edilir.

Botoks ve Dolgu Hasarlarında Tazminat Davası

Bedensel ve ruhsal bütünlüğü zedelenen kişiler, uğradıkları kayıpların telafisi için mahkemeler aracılığıyla maddi ve manevi tazminat talebinde bulunma hakkına sahiptir. Tazminatın amacı, zarar gören kişiyi hukuka aykırı eylem hiç gerçekleşmemiş olsaydı bulunacağı duruma mümkün olduğunca yaklaştırmaktır.

Maddi Tazminat Kapsamında Neler Talep Edilebilir?

Maddi tazminat kalemleri, kişinin cebinden çıkan veya mahrum kaldığı somut, hesaplanabilir ekonomik değerleri kapsar.

• İşlem Bedelinin İadesi: Hatalı yapılan veya taahhüt edilen sonucu vermeyen botoks/dolgu işlemi için ödenen ücretin yasal faiziyle birlikte iadesi.

• Düzeltici Tedavi Giderleri: Yüzde meydana gelen kalıcı hasarın, asimetrinin veya doku kaybının düzeltilmesi için başka uzman hekimlere veya hastanelere yapılması gereken tıbbi operasyonların (revizyon), kullanılacak ilaçların ve kremlerin güncel maliyetleri.

• Kazanç Kaybı: Kişinin yüzündeki hasar nedeniyle insan içine çıkamaması, psikolojik tedavi görmesi veya hastanede yatması gereken süre boyunca işine gidememesinden kaynaklanan maaş/gelir kayıpları.

Manevi Tazminatın Belirlenmesi

Estetik amaçlı yüz bölgesine yapılan işlemler, bireyin özgüveni, sosyal kimliği ve psikolojisi ile doğrudan bağlantılıdır. Yüzünde kalıcı bir iz, çöküklük, asimetri veya mimik kaybı oluşan bir kişinin yaşayacağı derin üzüntü, hayal kırıklığı ve yaşama sevincindeki azalma manevi tazminatın konusunu oluşturur. Manevi tazminat bir zenginleşme aracı olmamakla birlikte; zararın ağırlığına, kalıcı izin yüzün hangi bölgesinde olduğuna, hastanın yaşına, mesleğine (örneğin ekran önünde olan veya insan ilişkilerine dayalı bir meslek yapan biri için zararın psikolojik boyutu daha derindir) ve hekimin kusur oranına göre hakim tarafından hakkaniyete uygun bir miktar olarak takdir edilir.

Görevli Mahkemeler ve Dava Süreçleri

Açılacak davanın hangi yargı kolunda ve mahkemede görüleceği, işlemin yapıldığı yere ve kişinin sıfatına göre farklılık gösterir. Görevli mahkemenin yanlış belirlenmesi davanın usulden reddedilmesine ve ciddi zaman kayıplarına yol açacağından bu husus teknik bir önem taşır.

• Tüketici Mahkemeleri: İşlem, serbest çalışan bir hekimin muayenehanesinde, özel bir poliklinikte veya özel bir hastanede yapılmışsa, taraflar arasındaki ilişki Tüketici Kanunu kapsamında değerlendirilir. Bu nedenle görevli mahkeme Tüketici Mahkemeleridir. Bu mahkemelerde dava açmadan önce “Dava Şartı Arabuluculuk” yoluna başvurulması kanuni bir zorunluluktur. Arabuluculuk aşamasında uzlaşma sağlanamaması halinde dava süreci başlar.

• Asliye Hukuk Mahkemeleri: Eğer hasara neden olan işlemi yapan kişi hekim değilse (örneğin güzellik salonunda çalışan bir estetisyen), ortada geçerli bir tıbbi sözleşme olamayacağından durum “haksız fiil” olarak nitelendirilir ve davalar Asliye Hukuk Mahkemelerinde görülür.

• İdare Mahkemeleri: Estetik dolgu veya botoks işleminin bir devlet hastanesinde veya üniversite hastanesinde yapılması ihtimalinde (nadir de olsa rekonstrüktif amaçlı dolgular bu kapsama girebilir), muhatap kamu idaresi olacağından “Hizmet Kusuru” ilkesine dayanılarak İdare Mahkemelerinde Tam Yargı davası açılması gerekir.

Zamanaşımı Süreleri

Hukuk sistemimizde hakların sonsuza kadar ileri sürülememesi kuralı geçerlidir. Estetik müdahaleler eser sözleşmesi niteliğinde kabul edildiğinden, genel kural olarak bu tür davalarda zamanaşımı süresi 5 yıldır. Süre, yapılan işlemi ve zararı öğrenme tarihinden itibaren işlemeye başlar.

Ancak, işlemin yapımında hekimin “ağır kusuru” veya “hilesi” varsa (örneğin bilerek hastaya orijinal ürün yerine sahte veya kullanım süresi geçmiş ürün enjekte etmişse), bu 5 yıllık zamanaşımı süresi uygulanmaz, süre 20 yıla kadar uzar. İşlemi yetkisiz bir kişinin yapması durumunda ise haksız fiil hükümleri gereği, zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl ve her halde eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıllık zamanaşımı süreleri geçerli olur. Ayrıca eylem bir suç teşkil ediyorsa, ceza zamanaşımı sürelerinin daha uzun olması halinde hukuk davasında da bu uzun ceza zamanaşımı süreleri uygulanır.

Delillerin Toplanması ve İspat Yükü

Tazminat davasının başarıyla yürütülebilmesi için iddiaların somut delillerle desteklenmesi esastır. Hukuk, iddia edenin iddiasını ispatla mükellef olduğunu belirtir. Kalıcı hasar vakalarında toplanması gereken temel deliller şunlardır:

• Görsel Deliller: İşlem öncesinde kişinin yüzünün doğal halini gösteren fotoğraflar ile işlem sonrasında ortaya çıkan hasarı, asimetriyi veya nekrozu gün gün belgeleyen net, tarihsiz oynanmamış fotoğraflar ve videolar.

• Tıbbi Evraklar: Hekimin verdiği reçeteler, işlem sırasında kullanıldığı iddia edilen ürünün barkodları, ödeme belgeleri (kredi kartı ekstresi, fatura, EFT dekontu).

• İletişim Kayıtları: Hekim veya klinik ile WhatsApp üzerinden yapılan yazışmalar. Özellikle hastanın hasarı bildirdiği mesajlara hekimin verdiği yanıtlar (“geçecek”, “normaldir” şeklindeki oyalayıcı mesajlar) davanın seyrinde çok etkilidir.

• Sağlık Kurul Raporları ve Mütalaalar: Hastanın yüzündeki hasarı tedavi etmek için başvurduğu diğer uzman hekimlerin veya üniversite hastanelerinin düzenlediği tıbbi durum bildirir raporlar. Dava aşamasında ise dosya, kusur oranının ve zararın niteliğinin kesin olarak tespiti için Adli Tıp Kurumu’na veya üniversitelerin ilgili anabilim dalı öğretim üyelerinden oluşacak bilirkişi heyetlerine gönderilir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Botoks sonrası yüzümde asimetri oluştu, sadece şekli beğenmediğim için dava açabilir miyim? Estetik müdahaleler eser sözleşmesi kapsamında olduğundan, hekim belli bir sonucu (örneğin simetrik ve doğal bir görünüm) taahhüt etmiş sayılır. Eğer ortaya çıkan tablo, anatomi kurallarına veya baştan anlaşılan estetik ölçülere aykırıysa, bu bir sözleşmeye aykırılık teşkil edeceği için yasal yollara başvurulması mümkündür.

2. Güzellik merkezinde dolgu yaptırdım ve doku çürümesi yaşadım. Onam formu imzaladığım için hakkımı arayamaz mıyım? Kesinlikle hayır. Güzellik uzmanlarının cilt altına dolgu veya botoks enjekte etmesi kanunen suçtur. Ortada yasa dışı bir fiil olduğu için imzalatılan onam formunun hukuken hiçbir geçerliliği yoktur. Hem adli mercilere suç duyurusunda bulunulması hem de maddi/manevi tazminat talebinde bulunulması kanuni bir haktır.

3. Dolgu işleminden sonra yüzümde oluşan hasarı düzeltmek için mecburen aynı doktora mı gitmeliyim? Hukuken böyle bir zorunluluk bulunmamaktadır. İlk işlemde ağır kusuru olan ve bedensel bütünlüğe zarar veren bir hekime karşı güven ilişkisi temelden sarsılmış sayılır. Hasta, sözleşmeden dönerek düzeltme işlemlerini yetkin başka bir hekime yaptırabilir ve tüm bu revizyon masraflarını ilk işlemi yapan hekimden mahkeme yoluyla talep edebilir.

Yazar: Av. Efehan Mihai Erginer – İzmir Barosu Sicil No: 20373