Tıbbi Malpraktis ve Sorumluluğun Temeli

Tazminat hesaplamasının parametrelerine geçmeden önce, sorumluluğun doğuş anını netleştirmek gerekir. Hukuk sistemimizde, hekim ile hasta arasındaki ilişki kural olarak vekalet sözleşmesi hükümlerine tabidir (estetik cerrahi gibi eser sözleşmesi sayılan istisnalar dışında). Hekim, hastanın mutlak surette iyileşeceğini garanti edemez; ancak tıp biliminin güncel standartlarına uygun, azami özen ve dikkati göstermekle yükümlüdür. Bu özen yükümlülüğünün ihlali; yanlış teşhis, hatalı cerrahi müdahale, ameliyat sonrası takip eksikliği veya sterilizasyon kurallarına uyulmaması gibi pek çok farklı şekilde ortaya çıkabilir.

Burada temel ayrım, öngörülebilir ve önlenemez bir risk olan “komplikasyon” ile hekimin kusurundan kaynaklanan “malpraktis” arasındadır. Hastanın, hekimin tüm doğru müdahalelerine rağmen zarara uğraması durumunda tazminat sorumluluğu doğmazken; hekimin mesleki bilgisizliği, deneyimsizliği veya ihmali sonucu ortaya çıkan zararlarda doğrudan tazminat yükümlülüğü başlar. İşte tazminat hesaplaması, kusurun varlığının tespit edildiği bu noktada başlar.

Yanlış Tedavide Maddi Tazminatın Kapsamı ve Kalemleri

Maddi tazminat, kişinin yanlış tedavi öncesindeki malvarlığı durumu ile haksız fiil (veya sözleşmeye aykırılık) neticesinde meydana gelen güncel malvarlığı durumu arasındaki matematiksel farkın kapatılmasıdır. Amaç, mağduru zenginleştirmek değil, hiç bu tıbbi hata yaşanmamış olsaydı bulunacağı ekonomik konuma geri getirmektir. Tıbbi malpraktis vakalarında maddi tazminat kalemleri yasal düzenlemeler ışığında şu şekilde tasnif edilir:

Tedavi ve İyileşme Giderleri Hatalı bir tıbbi müdahalenin ardından, hastanın bozulan sağlığına yeniden kavuşabilmesi için yapılması gereken her türlü harcama bu kalemin içindedir. Hatalı ameliyatı düzeltmek amacıyla başka hekimlere yaptırılacak revizyon operasyonlarının masrafları, hastane yatış ücretleri, kullanılan ilaçlar, alınması gereken fizik tedavi seansları, ortopedik cihazlar ve hatta tekerlekli sandalye gibi medikal sarf malzemeleri maddi zarar kapsamındadır. Sadece tıbbi masraflar değil, tedavi sürecinde hastaneye gidiş geliş için yapılan ulaşım masrafları ve hastanın bakıma muhtaç hale gelmesi durumunda profesyonel bakıcı giderleri de bu kalemde hesaplanır.

Geçici İş Göremezlik Zararı (Kazanç Kaybı) Yanlış tedavi neticesinde hastanın yatarak tedavi gördüğü, istirahat ettiği ve mesleğini icra edemediği döneme “geçici iş göremezlik süresi” denir. Bu süreçte kişi çalışamadığı için maaşından veya ticari kazancından mahrum kalır. Hesaplama yapılırken, mağdurun olay tarihindeki net geliri esas alınır. Kişi asgari ücretle çalışıyorsa asgari ücret üzerinden; yüksek kazançlı bir meslek erbabıysa (örneğin bir mimar veya tüccar) resmi kayıtlarla ispatlanabilir gerçek geliri üzerinden, çalışamadığı ay veya gün sayısıyla orantılı bir matematiksel çarpım yapılarak kazanç kaybı bulunur.

Sürekli İş Göremezlik Zararı (Çalışma Gücünün Azalması veya Yitirilmesi) Tıbbi hatanın bedende kalıcı bir hasar bırakması durumudur. Bir organın kaybı, kalıcı felç veya uzuv işlevinin yitirilmesi gibi durumlarda kişi, hayatının geri kalanında mesleğini ya hiç icra edemeyecek ya da aynı işi yaparken emsallerine göre çok daha fazla efor (güç) sarf etmek zorunda kalacaktır. Hukuk doktrininde “efor kaybı” olarak bilinen bu durumda, mağdur olaydan sonra aynı maaşı almaya devam etse dahi, o maaşı kazanmak için sağlıklı bir insandan daha fazla yorulduğu için tazminata hak kazanır. Sürekli iş göremezlik tazminatının hesaplanması, aktüerya uzmanlığını gerektiren çok değişkenli bir işlemdir.

Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Yanlış tedavinin ölümle sonuçlanması halinde, ölen kişinin yaşarken maddi olarak destek olduğu kişilerin (genellikle eş ve çocuklar, bazen anne-baba) talep edebileceği tazminat türüdür. Ölenin hayatı boyunca elde edebileceği muhtemel gelir varsayımsal olarak hesaplanır, ölenin kendi kişisel ihtiyaçları (yaşama payı) bu tutardan düşülür ve geriye kalan kısım, destek alanların yaşına ve destek sürelerine göre paylaştırılır.

Maddi Tazminat Hesaplama Kriterleri ve Aktüerya Boyutu

Tıbbi hata sonucu ortaya çıkan geleceğe dönük maddi zararların hesaplanması, hukuk ile matematiğin kesiştiği özel bir alandır. Gelecek yıllarda doğacak zararların bugünden peşin olarak ödenmesi gerektiğinden, hesaplamalarda objektif istatistiki veriler kullanılır.

Yaşam Süresi (Bakiye Ömür) Tabloları Mağdurun kalıcı bir sakatlığı varsa veya ölüm gerçekleşmişse, zararın hangi süre boyunca devam edeceğinin tespiti için muhtemel yaşam süresi belirlenmelidir. Türk hukuku uygulamasında günümüzde genellikle TRH-2010 (Türkiye Hayat Tablosu) gibi ulusal ve güncel demografik verilere dayanan ölüm tabloları esas alınır. Mağdurun olay tarihindeki yaşı baz alınarak, istatistiksel olarak kaç yıl daha yaşayacağı varsayılır.

Aktif ve Pasif Çalışma Dönemleri Gelecek zararları hesaplanırken mağdurun hayatı iki evreye ayrılır. “Aktif dönem”, kişinin fiilen çalışarak gelir elde ettiği, genellikle 60 veya 65 yaşına kadar olan süredir. Bu dönem için kişinin kanıtlanabilir veya asgari ücret düzeyindeki geliri üzerinden hesaplama yapılır. “Pasif dönem” ise emeklilik evresidir. Yasal düzenlemelere göre kişi emekli olduğunda çalışmasa bile hayatını idame ettirebilmek için bir çaba sarf edeceğinden (örneğin ev işleri yapmak), pasif dönem için asgari ücret (AGİ hariç) tutarı üzerinden bir zarar hesabı yürütülür.

İskonto ve Peşin Sermaye Değeri Gelecekteki yıllara ait zarar (örneğin 10 yıl sonra kazanılacak maaş) bugünden topluca ödeneceği için, ödenen bu toplu paranın banka faizi gibi enstrümanlarla getiri sağlayacağı açıktır. Mağdurun sebepsiz zenginleşmesinin önüne geçmek amacıyla, peşin ödemelerde belirli bir iskonto (indirim) oranı (örneğin %10 veya progresif rant yöntemleri) uygulanarak, gelecekteki zararın “bugünkü peşin değeri” bulunur.

Kusur ve Maluliyet Oranının Etkisi Matematiksel olarak bulunan toplam zarar, son aşamada iki önemli orana çarpılır. Birincisi, hekimin kusur oranıdır. İkincisi ise mağdurun beden gücü kayıp (maluliyet) oranıdır. Adli Tıp Kurumu veya tam teşekküllü araştırma hastanelerinden alınan heyet raporlarıyla kişinin vücut bütünlüğündeki kalıcı kayıp yüzde olarak belirlenir (örneğin %20 iş göremezlik). Saptanan toplam zarar miktarı, bu maluliyet oranıyla orantılanarak nihai maddi tazminat tutarına ulaşılır.

Yanlış Tedavide Manevi Tazminatın Boyutu ve Takdiri

Maddi tazminat cebi korurken, manevi tazminat ruhu korumayı hedefler. Tıbbi malpraktis neticesinde sağlığını kaybeden, estetik deformasyona uğrayan, uzun ve acılı ameliyat süreçlerine katlanmak zorunda kalan, uzuv kaybı nedeniyle sosyal hayattan soyutlanan hastanın yaşadığı derin acı, ıstırap, korku ve yaşama sevincindeki eksilmenin bir ölçüde telafi edilmesine manevi tazminat denir.

Maddi tazminatta olduğu gibi manevi tazminatın formüle edilmiş, kalem kalem toplanan bir matematiksel karşılığı yoktur. Manevi tazminatın miktarı, tamamen hakimin hukuki takdir yetkisi ve vicdani kanaati doğrultusunda belirlenir. Ancak hakim bu takdir yetkisini kullanırken keyfi davranamaz, kanunun ruhuna ve nesnel kriterlere uymak zorundadır.

Manevi Tazminat Miktarını Belirleyen Kriterler

• İhlalin Ağırlığı ve Sonuçları: Kalıcı bir felç veya hayati bir organın kaybı ile tamamen iyileşebilen geçici bir enfeksiyonun yaratacağı ruhsal yıkım bir tutulamaz. Vücutta bırakılan kalıcı izler, hastanın yaşına ve cinsiyetine bağlı olarak sosyal hayatındaki etkileri tazminat miktarını doğrudan artırır.

• Tarafların Kusur Durumu: Hekimin gösterdiği ihmalin boyutu manevi tazminat üzerinde etkilidir. Hafif bir dikkatsizlik ile tamamen yetkisiz veya yanlış bir organda ameliyat yapılması gibi ağır kusur halleri hakimin kararında farklı değerlendirilir.

• Tarafların Sosyal ve Ekonomik Durumları: Manevi tazminat, zarar göreni zenginleştirmemeli, tazminat ödeyecek olan tarafı da iflasa veya mahva sürüklememelidir. Bir üniversite hastanesi, özel bir zincir hastane veya kamu kuruluşu ile bireysel çalışan bir hekimin ekonomik güçleri farklı olduğu için bu durum miktara yansıyabilir.

• Paranın Satın Alma Gücü: Hükmedilecek meblağın, mağdurda bir huzur ve tatmin duygusu yaratacak seviyede, günün ekonomik koşullarına uygun bir tutar olması esastır. Sembolik rakamlar manevi tazminatın amacına aykırıdır.

Tazminat Miktarını Etkileyen Özel Durumlar ve Hakkaniyet İndirimi

Hukuki süreçte hesaplanan tazminat tutarları her zaman aynen hükme bağlanmaz. Hukuk, tarafların durumunu adil bir şekilde tartmayı öngördüğünden “tazminattan indirim sebepleri” devreye girebilir.

En sık rastlanan indirim sebebi “müterafik kusur” (birlikte kusur) durumudur. Eğer tıbbi müdahale sonrasında hasta hekimin tavsiyelerine uymamışsa, kullanması gereken antibiyotikleri kullanmamışsa, istirahat etmesi gerekirken ağır efor sarf edip komplikasyonun büyümesine bizzat katkı sağlamışsa, kendi zararına kendi davranışıyla yol açtığı oranda tazminat miktarından indirim yapılır.

Ayrıca, bazı özel durumlarda hekimin hiç beklemediği, tıp biliminin sınırlarını zorlayan anlık anatomik krizlere (örneğin ameliyat masasında gelişen öngörülemez bir şok durumu) müdahale ederken ufak çaplı hatalar yapması durumunda hakim, Borçlar Kanunu kapsamında takdiri bir hakkaniyet indirimi uygulayabilir.

Süreç İşleyişi ve Zamanaşımı Kavramı

Tıbbi hata kaynaklı maddi ve manevi tazminat uyuşmazlıklarında sürecin hangi mahkemede ve ne kadar sürede işletileceği, tamamen hizmetin nerede verildiğine bağlıdır. Operasyon bir devlet hastanesinde gerçekleşmişse İdare Mahkemelerinde idareye karşı “hizmet kusuru” temeline dayanan tam yargı davası söz konusudur ve zamanaşımı ile başvuru süreleri son derece kısıtlıdır. Özel hastane veya muayenehanelerde ise Tüketici Mahkemeleri görevlidir ve burada genellikle olay tarihinden itibaren işleyen beş yıllık genel vekalet/eser sözleşmesi zamanaşımı süreleri dikkate alınır. Ancak hekimin eylemi aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında bir suç (örneğin taksirle yaralama) oluşturuyorsa, uzamış ceza zamanaşımı süreleri hukuk mahkemelerindeki tazminat davaları için de geçerli hale gelir.

Sağlık hukuku kapsamında hatalı tıbbi müdahaleler nedeniyle doğan zararların tespiti, teknik bilirkişilik mekanizmalarının yoğun olarak kullanıldığı, hem tıp hem de aktüerya disiplinlerinin bir araya geldiği, ispat kurallarının son derece hassas işlediği yapıya sahiptir. Bu nedenle mağduriyetin sadece var olması yeterli görülmez; hukuki zeminde doğru bir nedensellik bağı kurularak usulüne uygun şekilde talep edilmesi esastır.

Yazar: Av. Efehan Mihai Erginer – İzmir Barosu Sicil No: 20373