Hekimin Özen Yükümlülüğü ve Teşhis Sorumluluğu

Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde hekim ile hasta arasındaki hukuki ilişki, kural olarak “vekalet sözleşmesi” hükümlerine tabidir. Estetik operasyonlarda “eser sözleşmesi” gereği belirli bir sonucun garanti edilmesi söz konusu iken, kanser gibi hastalıklarda hekimin hastaya yüzde yüz iyileşme veya mutlak şifa garantisi vermesi tıbben ve hukuken mümkün değildir.

Ancak vekalet sözleşmesinin temelinde “sadakat ve özen borcu” yatar. Kanun, vekilden (hekimden) üstlendiği işi, tıp biliminin güncel ve kabul görmüş kurallarına uygun olarak, en yüksek dikkat ve özenle yerine getirmesini bekler. Hekim, hastanın şikayetlerini dinlerken, muayene ederken, teşhis koyarken ve tedavi yöntemini belirlerken ortalama bir uzmanın göstermesi gereken mesleki çabayı sergilemek zorundadır. Kanser teşhisinde “özen borcu”, en ufak bir şüphenin dahi üzerine gidilmesini, tıp biliminin sunduğu tüm tetkik imkanlarının kullanılmasını ve multidisipliner (farklı uzmanlık alanlarının ortak kararı) bir yaklaşım benimsenmesini gerektirir. Hekimin “bunu basit bir enfeksiyon sandım” veya “genç yaşta kanser ihtimali aklıma gelmedi” şeklindeki savunmaları, hukukun aradığı objektif özen yükümlülüğü karşısında geçerli bir mazeret kabul edilmemektedir.

Malpraktis (Tıbbi Hata) Kavramı ve Kanserdeki Görünümleri

Hukuk sisteminde hekimin bilgisizliği, deneyimsizliği, dikkatsizliği veya ihmali neticesinde standart tıbbi uygulamalardan sapılması ve bunun sonucunda hastanın zarar görmesi “malpraktis” (tıbbi hata) olarak tanımlanır. Kanser vakalarında tıbbi hatalar genellikle üç ana aşamada ortaya çıkar:

1. Teşhiste Gecikme ve Hatalı Tanı Kanser malpraktislerinin en yaygın türü teşhis hatalarıdır. Hastanın belirgin semptomlarla (örneğin; açıklanamayan kilo kaybı, sürekli öksürük, anormal kanamalar, ele gelen kitleler) başvurmasına rağmen, hekimin bu bulguları daha basit hastalıklara yorması ve ileri tetkik istememesi teşhiste gecikmeye yol açar. Bazen de çekilen röntgen, mamografi veya MR gibi görüntüleme sonuçlarında var olan bir tümörün radyolog veya ilgili uzman tarafından gözden kaçırılması (yanlış okunması) söz konusu olur. Bir diğer vahim durum ise, hastadan alınan biyopsi parçalarının patoloji laboratuvarında hatalı incelenmesi sonucu kanserli hücrelerin “iyi huylu” (benign) olarak raporlanmasıdır. Tüm bu durumlar, tedavinin gecikmesi nedeniyle hastalığın ilerlemesine sebebiyet verdiğinden hukuka aykırı eylem niteliğindedir.

2. Yanlış Tedavi Yönteminin Seçilmesi Kanser teşhisi doğru konulmuş olsa dahi, tedavinin planlanması aşamasında yapılan hatalar malpraktis oluşturabilir. Kanserin türüne, evresine, hücre tipine ve hastanın genetik profiline uygun olmayan bir kemoterapi protokolünün uygulanması, cerrahi müdahale ile alınması gereken bir tümöre sadece radyoterapi verilerek zaman kaybedilmesi veya ameliyat sırasında tümörlü dokunun tamamen temizlenmemesi gibi durumlar mesleki kusur kapsamında değerlendirilir.

3. Gerekli Taramaların (Follow-up) İhmal Edilmesi Kanser tedavisi gören veya ailesinde yüksek riskli genetik mutasyonlar (örneğin BRCA1/BRCA2) bulunan kişilerin düzenli olarak izlenmesi tıbbi bir zorunluluktur. Remisyona (iyileşme evresine) girmiş bir hastada nüks (tekrarlama) belirtilerinin gözden kaçırılması veya hekimin rutin kontrolleri ihmal etmesi sonucu hastalığın yeniden yayılarak kontrol edilemez hale gelmesi, sorumluluk doğuran tıbbi hatalardandır.

Komplikasyon mu, İhmal mi? (Hukuki Ayrım)

Her tıbbi müdahalenin doğasında riskler barındırdığı yadsınamaz bir gerçektir. Kanser gibi ağır seyirli hastalıklarda uygulanan cerrahi müdahaleler, kemoterapi ilaçları veya radyoterapi seansları kendi içlerinde yüksek oranda yan etki potansiyeli taşır. Hukuk, tıp biliminin güncel kurallarına uygun davranılmasına rağmen, öngörülebilen ancak önlenemeyen zararların ortaya çıkmasını “komplikasyon” olarak adlandırır.

Örneğin, uygulanan doğru ve dozu ayarlanmış bir kemoterapi ilacının hastada ciddi saç dökülmesi, bağışıklık çökmesi veya böbrek fonksiyonlarında geçici bozulma yaratması genellikle komplikasyondur ve hekime doğrudan kusur atfedilemez. Ancak, hekimin hastanın kan değerlerini düzenli kontrol etmemesi nedeniyle bağışıklık sisteminin çökmesine bağlı ağır bir enfeksiyon gelişmesi ve hastanın kaybedilmesi durumunda, “komplikasyonun doğru yönetilememesi” devreye girer. Hukuk kuralları, hekimin sadece ameliyatı veya tedaviyi doğru yapmasını değil, ortaya çıkan komplikasyonu da zamanında fark edip gerekli acil müdahaleyi yapmasını emreder. Komplikasyonun fark edilmemesi veya fark edilmesine rağmen yanlış yönetilmesi halinde durum komplikasyon olmaktan çıkar ve malpraktise (hizmet kusuruna) dönüşür.

Kanserde Aydınlatılmış Onamın Önemi

Tıbbi müdahalelerin hukuka uygun olmasının en temel şartlarından biri, hastanın usulüne uygun olarak aydınlatılması ve rızasının (onamının) alınmasıdır. Onkolojik tedaviler genellikle vücutta kalıcı etkiler bırakan, ağır ve yıpratıcı süreçlerdir. Hekim, önerdiği tedavi yönteminin (ameliyat, kemoterapi, akıllı ilaç vb.) başarı şansını, olası risklerini, yan etkilerini ve alternatif tedavi yöntemlerini hastaya detaylıca anlatmakla yükümlüdür.

Örneğin, üreme organlarını etkileyebilecek bir kanser tedavisinden (örneğin testis veya rahim kanseri tedavisi) önce, hastaya doğurganlığını/üreme yeteneğini kaybedebileceği riski anlatılmalı ve tedavi öncesinde sperm/yumurta dondurma gibi seçenekler hakkında bilgi verilmelidir. Bu bilgilendirmenin yapılmadan tedaviye başlanması ve hastanın geri döndürülemez bir zarara (kısırlık gibi) uğraması, aydınlatılmış onamın ihlali anlamına gelir. Kanun önünde onam belgesi, sadece matbu bir kağıda atılan imza demek değildir; hekimin, hastanın zihinsel kapasitesine, eğitim düzeyine ve psikolojik durumuna uygun bir şekilde, anlayabileceği bir dille bu aydınlatmayı bizzat yaptığını ispat etmesi gerekir. İspat yükü her zaman sağlık sunucusunun ve hekimin üzerindedir.

Şans Kaybı Doktrini

Kanser malpraktis davalarının en kritik argümanlarından biri “Şans Kaybı” (Loss of Chance) doktrinidir. Klasik haksız fiil hukukunda, oluşan zarar ile hekimin hatası arasında kesin bir “illiyet bağı” (nedensellik) aranır. Ancak kanserde teşhisin gecikmesi durumlarında bu bağı kurmak oldukça karmaşıktır. Çünkü hasta zaten ölümcül veya ağır bir hastalıkla karşı karşıyadır.

Böyle bir durumda hasta veya yakınları şu haklı argümanı sunar: “Eğer hastalık bir yıl önce (ilk belirti verdiğinde) doğru teşhis edilseydi, tümör henüz evre 1 seviyesinde olacak ve sadece basit bir cerrahi müdahale ile %90 oranında tam şifa sağlanacaktı. Ancak hekimin ihmali nedeniyle hastalık evre 4’e ulaştı ve hayatta kalma şansı %10’a düştü.”

İşte bu noktada hukuk, hastanın fiilen ölmesini veya organını kaybetmesini değil, hekimin hatası yüzünden hastanın iyileşme veya daha uzun yaşama “şansını kaybetmesini” başlı başına bir zarar olarak kabul eder. Şans kaybı doktrini, hastanın elinden alınan o kıymetli hayatta kalma ihtimalinin tazmin edilmesini sağlar. Bilirkişi raporlarında, “erken teşhis konulsaydı sağkalım oranı ne olurdu, mevcut durumda ne olmuştur” şeklindeki oransal hesaplamalar, mahkemenin takdir edeceği tazminat miktarını doğrudan etkileyen hayati verilerdir.

Talep Edilebilecek Tazminat Kalemleri

Kanser tedavisinde hekimin veya sağlık kuruluşunun ihmali sonucu sağlığı daha da bozulan, tedavi şansını yitiren veya hayatını kaybeden kişilerin uğradığı zararların telafisi amacıyla maddi ve manevi tazminat talebinde bulunulması yasal bir haktır.

Maddi Tazminat Kalemleri: Yanlış teşhis veya gecikme nedeniyle hastanın katlanmak zorunda kaldığı tüm fazladan sağlık harcamaları maddi tazminatın konusunu oluşturur. Bunlar arasında; hastalığın ilerlemesi nedeniyle alınan daha ağır kemoterapi/radyoterapi seanslarının ücretleri, özel hastane masrafları, evde bakım hizmeti giderleri ve ulaşım masrafları yer alır. Bununla birlikte, hasta hastalığı nedeniyle çalışamayacak duruma gelmişse, tedavi süresince ve sonrasında mahrum kaldığı tüm kazançları “işgöremezlik tazminatı” olarak talep edilebilir. Eğer tıbbi hata sonucunda hasta vefat etmişse, merhumun hayattayken maddi olarak destek sağladığı kişiler (eş, çocuklar vb.), ölüm nedeniyle uğradıkları ekonomik kayıpların karşılanması için “destekten yoksun kalma tazminatı” ve cenaze/defin masraflarını talep etme hakkına sahiptir.

Manevi Tazminat Kalemleri: Kanser, başlı başına insan psikolojisi üzerinde yıkıcı etkileri olan bir süreçtir. Bu sürece bir de “doktorun hatası olmasaydı bu kadar acı çekmeyecektim” düşüncesi eklendiğinde, hastanın yaşadığı ruhsal çöküntü katlanarak artar. Manevi tazminat, kaybedilen zamanın, fazladan çekilen bedensel acıların, yaşanan ölüm korkusunun, saç dökülmesi veya organ kaybı (örneğin memenin alınması, bağırsağın dışarıya bağlanması) gibi durumların yarattığı elem, keder ve yaşama sevincindeki azalmanın bir nebze olsun hafifletilmesi amacıyla talep edilir. Hâkim, olayın ağırlığına, tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına, şans kaybının oranına ve çekilen acının büyüklüğüne göre “hakkaniyete uygun” bir manevi tazminat miktarı belirler.

Görevli Mahkemeler, Dava Süreçleri ve Zamanaşımı

Tıbbi ihmal davalarının hukuki boyutu, müdahalenin gerçekleştirildiği sağlık kuruluşunun niteliğine göre şekillenmektedir. Kanun koyucu, davanın açılacağı mahkemeyi ve işletilecek usul kurallarını bu ayrıma göre belirlemiştir.

Devlet Hastaneleri ve Üniversite Hastaneleri: Kamu hastanelerinde, tıp fakültesi hastanelerinde veya aile sağlığı merkezlerinde görev yapan hekimlerin hatalarından kaynaklanan zararlarda, muhatap doğrudan hekimin şahsı değil, kurumu temsil eden İdare (Sağlık Bakanlığı veya ilgili Üniversite Rektörlüğü) olmaktadır. Kamu hizmetinin kötü veya eksik işlemesi “hizmet kusuru” olarak nitelendirilir ve bu tür uyuşmazlıklarda “Tam Yargı Davası” açılır. Dava, İdare Mahkemelerinde görülür. Ancak dava açılmadan önce, idareye yazılı olarak başvurulması ve zararın tazmininin talep edilmesi yasal bir zorunluluktur.

Özel Hastaneler, Vakıf Üniversiteleri ve Özel Muayenehaneler: Özel sağlık kuruluşları ile hasta arasındaki ilişki, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında değerlendirildiğinden, özel hastanelere veya serbest çalışan hekimlere karşı açılacak davalarda görevli mahkeme Tüketici Mahkemeleridir. Bu mahkemelerde dava açılmadan önce “Dava Şartı Arabuluculuk” yoluna başvurulması mecburi tutulmuştur. Arabuluculuk görüşmelerinde uzlaşma sağlanamaması halinde yargılama aşamasına geçilir.

Zamanaşımı Süreleri: Zamanaşımı, hukuki hak arama özgürlüğünün önündeki en kritik kısıtlamalardan biridir. Tüketici Mahkemelerinde görülecek vekalet sözleşmesine dayalı uyuşmazlıklarda genel zamanaşımı süresi kural olarak 5 yıldır. Eğer hekimin ağır kusuru veya hilesi söz konusu ise bu süre daha uzun uygulanabilir. İdare Mahkemelerinde açılacak tam yargı davalarında ise süreler çok daha kısadır. Hastanın (veya vefat halinde yakınlarının) zararı ve hizmet kusurunu (idarenin sorumluluğunu) öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl ve her halükarda eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl içinde idareye başvuru yapılması gerekmektedir. Kanser malpraktislerinde zararın öğrenilme tarihi genellikle “hastalığın doğru teşhis edildiği” veya “farklı bir hekim tarafından hatanın hastaya bildirildiği” tarih olarak kabul edilir.

Yazar: Av. Efehan Mihai Erginer – İzmir Barosu Sicil No: 20373