Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Süreçlerinde Hukuki Sorumluluğun Temeli

Hukuk sistemimizde, hasta ile hekim veya sağlık kuruluşu arasındaki ilişki, kural olarak Borçlar Hukuku kapsamında yer alan “vekalet sözleşmesi” hükümlerine tabidir. Estetik operasyonların aksine, fizik tedavi uygulamalarında sağlık profesyoneli hastaya kesin bir iyileşme (somut bir sonuç) garanti etmez. Ancak vekalet sözleşmesinin doğası gereği, sağlık hizmeti sunan kişi ve kurumların en üst düzeyde “özen borcu” bulunmaktadır.

Özen borcu; hekimin, fizyoterapistin veya teknikerin, tıp biliminin güncel kural ve standartlarına uygun davranmasını, gerekli dikkat ve ihtimamı göstermesini ifade eder. Tedavi planının hastanın yaşına, kemik yoğunluğuna, mevcut hastalıklarına (örneğin kalp pili varlığı, diyabet, osteoporoz) uygun olarak kişiselleştirilmemesi veya uygulama sırasında hastanın durumunun anlık olarak takip edilmemesi, hukuken özen yükümlülüğünün ihlali anlamına gelir. Bu ihlal neticesinde hastanın vücut bütünlüğünde bir zarar meydana gelirse, hukuki sorumluluk ve tazminat yükümlülüğü doğacaktır.

Fizik Tedavi Merkezlerinde Sık Karşılaşılan Malpraktis (Tıbbi Hata) Halleri

Bedensel zarara yol açan eylemlerin hukuki boyutunu anlayabilmek için, uygulamada en sık karşılaşılan tıbbi hata (malpraktis) türlerini kategorize etmek faydalı olacaktır.

Fizik Tedavide Cihaz Yanıkları ve Hatalı Uygulamalar

Özellikle sıcak paket (hot pack), soğuk paket (cold pack), ultrason, TENS cihazları ve lazer uygulamaları sırasında cihazların ısı/akım ayarlarının yanlış yapılması, seans süresinin gereğinden uzun tutulması veya cihazın arızalı olması nedeniyle hastaların ciltlerinde birinci, ikinci hatta üçüncü derece yanıklar oluşabilmektedir. Diyabetik nöropati gibi nedenlerle his kaybı yaşayan hastalarda sıcaklık/akım hissinin algılanamaması riskini göz ardı eden bir uzmanın, hastayı cihazla baş başa bırakarak kontrolü yitirmesi açık bir malpraktis örneğidir. Cihazın yaktığı bölgede kalıcı iz kalması veya doku ölümü (nekroz) gerçekleşmesi durumunda ağır bir kusurdan söz edilir.

Fizyoterapist Tarafından Yanlış Hareket Yaptırılması ve Sakatlanma

Rehabilitasyon sürecinde eklem açıklığını artırmak, kasları güçlendirmek veya postürü düzeltmek amacıyla yaptırılan egzersizlerin hastanın fizyolojik sınırlarını aşmaması gerekir. Uzmanın, hastanın esneme kapasitesini zorlayarak aşırı güç uygulaması, yanlış traksiyon (çekme) teknikleri kullanması veya hastanın acı hissettiğini beyan etmesine rağmen harekete ısrarla devam etmesi sonucunda kas yırtılmaları, tendon kopmaları, bağ zedelenmeleri ve hatta kemik kırıkları yaşanabilmektedir. Uygulanan kuvvetin tıp kurallarına aykırı veya hastanın anatomisine uygunsuz olması durumunda hatalı tıbbi uygulama söz konusu olur.

Kayropraktik ve Manuel Terapi Kaynaklı Omurga Zedelenmeleri

Son yıllarda popülerlik kazanan manuel terapi ve kayropraktik uygulamalar, doğrudan omurga, boyun ve eklemler üzerine yapılan sert ve ani manipülasyonları içerir. Bu müdahalelerin yalnızca bu alanda özel eğitim almış hekimler veya uzman fizyoterapistler tarafından, radyolojik görüntüleme sonuçları (MR, röntgen) dikkatle incelendikten sonra yapılması gerekir. İleri derece fıtık veya omurga kayması olan bir hastaya yanlış manevra yapılması; disk yırtılmasına, sinir basısına bağlı felç durumlarına veya boyun manipülasyonlarında damar yırtılmalarına (diseksiyon) yol açabilir. Bu denli yüksek riskli uygulamalarda meydana gelen zararlar, doğrudan tazminat ve hatta ceza hukukunun konusunu oluşturur.

Malpraktis (Tıbbi Hata) ve Komplikasyon Ayrımı

Bedensel zarar sonrası başlatılacak hukuki süreçlerde en kritik kavramsal ayrım tıbbi hata ile komplikasyon arasındadır.

Kanun ve tıp literatürü çerçevesinde komplikasyon; tıbbi standarda, kurallara ve özen yükümlülüğüne harfiyen uyulmasına rağmen, işlemin doğası gereği ortaya çıkabilen, öngörülebilen ancak her zaman önlenemeyen risklerdir. Eğer sağlık personeli komplikasyon riskini hastaya önceden bildirmişse ve bu risk gerçekleştiğinde zamanında, doğru müdahaleyi yapmışsa hukuki bir sorumluluk doğmaz.

Buna karşın malpraktis; bilgisizlik, deneyimsizlik, dikkatsizlik veya özen eksikliği sonucu hastaya zarar verilmesidir. Örneğin, fizik tedavide kullanılan cihazın kalibrasyonunun yapılmamış olması veya uzman olmayan bir personelin hastaya müdahale etmesi hiçbir şekilde komplikasyon olarak değerlendirilemez; bu durum doğrudan hizmet kusuru ve tıbbi malpraktistir.

Aydınlatılmış Onamın Fizik Tedavi Sürecindeki Yeri

Hasta hakları mevzuatı gereğince, her türlü tıbbi müdahale öncesinde hastanın rızasının alınması zorunludur. Ancak bu rızanın geçerli olabilmesi için “aydınlatılmış” olması şarttır. Fizik tedavi sürecine başlanmadan önce hastaya; uygulanacak yöntemin ne olduğu, alternatifleri, süresi ve özellikle yaratabileceği yan etkiler ile riskler (örneğin yanık, kızarıklık, ağrı artışı, belirli hareketlerin kısıtlanması) açıkça, hastanın anlayabileceği dilde izah edilmelidir.

Hastaya sadece “tedaviyi kabul ediyorum” yazan standart, matbu bir form imzalatılması, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirildiği anlamına gelmez. Risklerin kişiye özel olarak açıklanmadığı durumlarda alınan onam hukuken sakat sayılır ve meydana gelen bir zararda, işlem tıp kurallarına uygun yapılmış olsa dahi, aydınlatma eksikliği nedeniyle sağlık kuruluşu ve uzman tazminat yükümlülüğü altında kalır.

Özel Fizik Tedavi Merkezi Tazminat Davası Şartları ve Kurum Sorumluluğu

Zarar gören hastanın muhatabı yalnızca müdahaleyi yapan fizyoterapist veya hekim değildir. Borçlar Kanunu kapsamında yer alan “adam çalıştıranın sorumluluğu” ilkesi gereği, zararın meydana geldiği özel fizik tedavi merkezi, tıp merkezi veya özel hastane de bu zarardan müteselsilen (zincirleme olarak) sorumludur.

Kurumlar, çalıştırdıkları personelin yeterliliğini denetlemek, cihazların bakımlarını periyodik olarak yaptırmak ve organizasyonel aksaklıkları engellemekle yükümlüdür. Zarar gören vatandaş, maddi ve manevi tazminat taleplerini doğrudan hastaneye/merkeze, işlemi yapan uzmana veya her ikisine birden yöneltebilir.

Talep Edilebilecek Tazminat Türleri

Fizik tedavi sürecinde sakatlanan veya zarar gören kişi, hukuken iki farklı tazminat türünü talep etme hakkına sahiptir:

Maddi Tazminat

Kişinin malvarlığında meydana gelen eksilmelerin giderilmesi amacını taşır. Bu kapsamda şu kalemler talep edilebilir:

• Tedavi Giderleri: Zararın giderilmesi için başka bir sağlık kuruluşunda yapılması gereken ameliyatlar, muayeneler, alınması gereken ilaçlar ve medikal malzeme (korse, tekerlekli sandalye vb.) masrafları.

• Geçici İş Göremezlik: Tedavi ve iyileşme sürecinde kişinin işinden uzak kalması nedeniyle uğradığı kazanç kaybı.

• Sürekli İş Göremezlik (Efor Kaybı): Hastada kalıcı bir hasar, felç veya hareket kısıtlılığı kalmışsa, kişinin geri kalan ömründe çalışma gücünde meydana gelen azalmanın, aktüerya uzmanları tarafından yaş, maaş ve maluliyet oranı üzerinden hesaplanarak peşin olarak talep edilmesi.

Manevi Tazminat

Hastanın fiziksel zarar görmesi nedeniyle yaşadığı fiziksel acı, psikolojik yıkım, yaşam kalitesinin düşmesi ve günlük rutinlerini yerine getirememe gibi nedenlerle hissettiği elem ve ıstırabın bir nebze olsun dindirilmesi amacıyla talep edilir. Manevi tazminatın miktarı, zararın ağırlığına, tarafların kusur oranına ve ekonomik durumlarına göre hakkaniyet ilkesi çerçevesinde hakim tarafından belirlenir.

Şikayet Yolları ve İspat (Delil) Süreci

Hukuk davalarında temel kural, iddia edenin iddiasını ispatlamakla yükümlü olmasıdır. Bir tıbbi hata iddiası söz konusu olduğunda delillerin hızlı ve eksiksiz şekilde güvence altına alınması davanın seyri açısından belirleyicidir.

• Tıbbi Kayıtlar: Hastaneye başvuru formları, uygulanan tedavi protokolleri, seans notları ve epikriz raporları en önemli delillerdir.

• Adli Muayene ve Tespit Raporları: Olay yaşandıktan hemen sonra (örneğin yanık vakalarında) başka bir devlet veya üniversite hastanesine başvurarak mevcut durumun (yanığın derecesi, sakatlanmanın boyutu) tıbbi bir raporla tespit ettirilmesi şarttır.

• Kamera Kayıtları ve Tanıklar: Uygulamanın yapıldığı odada veya koridorlarda kamera varsa bunların talep edilmesi; sürece şahit olan hasta yakınları veya diğer çalışanların beyanları önemlidir.

• Bilirkişi Raporları: Yargılama aşamasında, dosya Adli Tıp Kurumu’na veya üniversitelerin ilgili anabilim dallarındaki uzman heyetlere gönderilir. Hatanın tıp biliminin gereklerine aykırı olup olmadığı bu raporlarla kesinleşir.

Görevli Mahkemeler, Arabuluculuk ve Zamanaşımı

Tıbbi malpraktis davalarında hukuki sürecin işleyişi, fizik tedavi hizmetinin alındığı kurumun niteliğine göre büyük farklılıklar gösterir.

Tüketici Mahkemeleri ve Arabuluculuk (Özel Merkezler)

Özel bir hastanede, özel bir tıp merkezinde veya muayenehanede alınan fizik tedavi hizmetleri, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında “tüketici işlemi” olarak kabul edilir. Bu nedenle, özel sektöre karşı açılacak davalarda görevli mahkeme Tüketici Mahkemeleridir. Yasal düzenlemeler gereği, dava açılmadan önce dava şartı olan Arabuluculuk sürecine başvurulması zorunludur. Arabuluculuk aşamasında uzlaşma sağlanamaması halinde mahkeme süreci başlar.

İdare Mahkemeleri (Devlet ve Üniversite Hastaneleri)

Zarar, Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir devlet hastanesinde, eğitim ve araştırma hastanesinde veya bir devlet üniversitesi hastanesinde meydana gelmişse, hekim veya fizyoterapist kamu personeli sayılır. Bu durumda doğrudan kamu görevlisine dava açılamaz. Süreç, idarenin hizmet kusuru teşkil etmesi nedeniyle, kuruma (Sağlık Bakanlığı veya ilgili Üniversite Rektörlüğü) karşı İdare Mahkemelerinde açılacak bir “Tam Yargı Davası” şeklinde yürütülür. Dava açmadan önce zararın öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl ve her halde eylemden itibaren 5 yıl içinde idareye yazılı olarak ön başvuru yapılarak zararın tazmini istenmelidir.

Zamanaşımı Süreleri

Özel merkezlere karşı vekalet sözleşmesine dayanılarak açılacak bedensel zarar davalarında genel zamanaşımı süresi 5 yıldır. Ancak haksız fiil hükümleri devreye girdiğinde zarar ve failin öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, ceza hukukunu ilgilendiren durumlarda ise uzamış ceza zamanaşımı süreleri uygulanabilmektedir. Hak kayıplarının önüne geçilmesi adına sürelerin doğru hesaplanması son derece kritiktir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Fizik tedavide cihaz yaktı dava açılır mı? Evet, açılabilir. Fizik tedavide kullanılan ısı veya elektrik akımı veren cihazların (TENS, ultrason, hot pack vb.) kullanımı sırasında cildin yanması, genellikle özen yükümlülüğünün ağır bir ihlali olarak kabul edilir. Hastanın his kaybı gibi özel durumları olsa dahi, bu durumlar önceden değerlendirilip cihaz ayarları buna göre yapılmalı veya seans boyunca hasta yalnız bırakılmamalıdır. Cihaz yanığı nedeniyle maddi ve manevi tazminat davası açılması hukuken mümkündür.

2. Fizyoterapist yanlış hareket yaptırdı ve sakatlandım, süreç nasıl işler? Yanlış, zorlayıcı veya hastanın mevcut kemik/kas yapısına uygun olmayan hareketlerin yaptırılması sonucu bağ kopması, kas yırtılması veya kırık oluşması malpraktis kapsamında değerlendirilir. Bu durumda öncelikle hasarın başka bir sağlık kuruluşunda tespit ettirilmesi (röntgen, MR ve uzman hekim raporu ile) gerekir. Ardından, işlemin yapıldığı kurumun niteliğine göre (özel veya devlet) arabuluculuk veya idari başvuru süreçleri başlatılarak tazminat davası yolu izlenir.

3. Kayropraktik omurga zedelenmesi şikayet süreci nedir? Kayropraktik ve manuel terapi uygulamaları çok yüksek risk içerir. Eğer bu uygulama yetkisiz kişilerce yapılmışsa ortada bir suç vardır ve doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulunulabilir. Yetkili kişilerce yapılsa bile, MR gibi tetkikler incelenmeden yapılan yanlış manipülasyonlar sonucu oluşan disk zedelenmeleri, felç veya sinir hasarları, doğrudan ciddi bedensel zarar kapsamında hem ceza hem de ağır maddi/manevi tazminat davasına konu edilir.

Yazar: Av. Efehan Mihai Erginer – İzmir Barosu Sicil No: 20373